Küresel ısınma ve iklim değişikliği son yıllarda en çok duyduğunuz küresel sorunların başında geliyordur eminiz. Sadece duymakla da kalmıyor, bu olguların etkilerini günlük hayatınızda yoğun bir şekilde hissediyor olmalısınız. Kış aylarında yağmayan kar, günlük güneşlik geçen günlerin sayısının artması, baharda beklenmeyen süre boyunca yağan yüksek miktarda yağmur, yazın kavurucu sıcaklar, esmeyen rüzgâr…
Çokca duyduğunuz bir başka gerçek de bu durumu geriye çevirmek ve durdurmak için sayısız maddeden oluşan yapılacaklar listeleri olduğudur. Peki bir sorunla savaşmanın ve o sorunun büyümesini engellemenin en temel adımı nedir? Bize göre bu sorunun cevabı, “O sorunu tanımlamak ve sorunun büyüklüğünü belirlemek” olmalı. Bu noktada da ölçmek en birincil adım olarak karşımıza çıkıyor. Ölçmediğiniz bir sorunun büyüklüğünü bilemezsiniz ve bu sorunla nasıl başa çıkacağınızı doğru şekilde belirleyemezsiniz. Küresel ısınma ve iklim değişikliği ile mücadele eden insanoğlu, işte bu sebeple “Karbon ayak izi” tanımını ortaya çıkarmış. Sorunun tanımını yapıp büyüklüğünü ölçmek ve sonrasında bu sorunla savaşmak için.
Karbon Ayak İzi Nedir?
Karbon Ayak İzi, bir kişinin ya da kurumun tüketim faaliyetleri neticesinde doğaya saldığı sera gazının, çevrede yarattığı etkiyi karbondioksit ton cinsinden ifade eden ölçümüdür. Yani kısacası her birimizin (birey ya da kurum) doğaya verdiğimiz zararı biz “Karbon ayak izi” olarak ifade ediyoruz. Karbon ayak izimiz ne kadar büyükse doğaya verdiğimiz zarar da o kadar büyük oluyor.
Karbon Ayak İzi Neden Önemlidir?
Karbon, Dünya üzerindeki canlı yaşamını ciddi ölçüde tehdit etmekte olan küresel ısınma ve iklim değişikliğinin en temel sebeplerinden biri. Karbondioksit, klor ve flor içeren hidrokarbon türevleri (CFC’ler) ve diğer kirleticiler gittikçe artan bir seviyede atmosferde yer ediniyor ve bu da sera etkisi ile dünyanın sıcaklığının kademeli olarak artmasına sebep oluyor. Artan sıcaklıklar sebebiyle aşırı kuraklıklar, orman yangınları, seller, tropikal fırtınalar gibi pek çok felaket gittikçe artan bir oranda yaşanıyor ve dünyanın canlılar için yaşanabilir olan niteliklerini ortadan kaldırıyor. Küresel Isınma Nedir? Tanımı, Sebepleri ve Etkileri başlıklı yazımızı okuyarak karbonun etkileri ile ilgili detaylı bilgi edinebilirsiniz.
Dünyayı yaşanamaz hale getiren karbonun atmosferdeki varlığını azaltmak ve küresel ısınmanın etkilerini geri döndürmek ya da en azından durdurmak için ilk alınacak aksiyon karbon salımını durdurmaktır. Bu amaçla, yazının girişinde de bahsettiğimiz gibi öncelikle sebep olduğumuz salımın miktarını bilmeliyiz ki engel olmak için kullanacağımız çabanın büyüklüğünü, aciliyetini ve muhatabını en doğru şekilde belirleyelim.
Karbon Ayak İzi Örnekleri
Karbon ayak izi örnekleri birincil ve ikincil olmak üzere iki ayrı başlık altında toplanıyor:
- Birincil karbon ayak izi: Doğrudan faaliyetlerimizle yarattığımız ayak izidir. Kullandığımız otomobilin fosil yakıt tüketmesi dolayısıyla doğaya saldığımız karbondioksit, uçak yolculuklarımız neticesinde ortaya çıkan sera gazı, evimizde ısınma için kullandığımız yakıtın karbon salımı ya da evde kullandığımız klima ve buzdolaplarından salınan CFC’ler…
- İkincil karbon ayak izi: Kullandığımız ürünlerin yaşam döngüsü boyunca, yani üretiminden atık hâline gelip doğada yok olmasına kadar geçen süre boyunca açığa çıkardığı sera gazının karbondioksit ton cinsinden ifadesidir. Endüstriyel üretim, nakliye, ambalaj, enerji gibi sektörlerin sebep olduğu karbon salımı bu kategoride bulunur. Bireyler yaptıkları ürün tercihleriyle ikincil karbon ayak izlerini etkileyebilirler.
Karbon Ayak İzi Hesaplaması
Karbon ayak izini hesaplamak için aslında temel birkaç soruya cevap vermeniz yeterli. Örneğin evinizi ısıtmak için ne kadar enerji harcıyorsunuz? Seyahat için otomobille ne kadar yol katediyorsunuz, uçakla ne kadar mesafe gidiyorsunuz? Beslenme, giyim, eğitim, alışveriş, teknoloji, yatırım için ne kadar para harcıyorsunuz? Kişi başı yıllık ortalama karbon ayak izi küresel ölçekte 4,9 t CO2e olarak ölçülüyor. Amerika için açıklanan ortalama ise bunun tam üç katı yani 14,4 t CO2e.
Türkiye için ise bu veri 2023 yılında 5 t CO2e olarak ölçülmüş.
Kategorideki benzer içeriklere göz atın
Bireylerin karbon ayak izlerini hesaplamaları için geliştirilmiş pek çok dijital araç var internette. Çok sayıdaki araçtan bizce öne çıkan birkaç tanesinin linklerini aşağıya bırakıyoruz. Umarız merak eder ve kendi karbon ayak izinizi hesaplarsınız.
https://www.carbonfootprint.com/calculator.aspx
İngiltere için geliştirilmiş başarılı bir örnek:
Türkiye için geliştirilmiş öne çıkan örnekler:
https://cevre.kucukcekmece.bel.tr/karbonayakizi
https://www.egeorman.org.tr/hesaplayicilar/karbon-ayakizi
Atmosfere salınan karbon miktarının en büyük paydaşı ise tabii ki endüstriyel üretim yapan kurumlar. 2016 yılında küresel olarak atmosfere salınan sera gazı miktarı 49,4 milyar ton CO2e iken (Kaynak: Climate Watch, The World Resources Institute 2020) 2023 yılının toplam değerleri gösteriyor ki bu miktar 53 milyar ton CO2e’ye ulaşmış durumda. (Kaynak: EDGAR (Emissions Database for Global Atmospheric Research) Community GHG Database)
2016’da salınan 49,4 milyar ton CO2e’nin endüstriyel sektörlere dağılımına baktığımızda ise %73,2 ile enerji en büyük paydaş olarak gözüküyor. %18,4 ile tarım, orman ve toprak kullanımı enerji sektörünü takip ediyor. Kimyasal üretim ve çimentodan oluşan endüstri ile atık endüstrisi ise 4 temel paydaşın diğer ikisi.
Kurumların gerçekleştirdiği karbon emisyonları 3 farklı kategoride ele alınıyor. Kapsam 1 karbon emisyonları kurumun, faaliyetlerini sürdürürken kendi kaynakları ile doğrudan ürettiği emisyonlardır.
Kapsam 2, kurumun faaliyetlerini sürdürmek için dışarıdan edindiği elektrik, ısı ve buhar gibi enerji kaynaklarının üretimi sırasında oluşan dolaylı emisyonlardır.
Kapsam 3 ise kurumun faaliyetlerini sürdürmesi için dışarıdan tedarik ettiği ürün ve hizmetlerin üretimi esnasında gerçekleşen ve kurum tarafından üretilen ürünlerin yaşam döngüsü boyunca sebep olduğu dolaylı emisyonların tamamını ifade etmektedir.
Kurumların sebep olduğu karbon emisyonlarını 3 farklı kategoride incelemenin temel amacı hangi kategoride daha fazla karbon salımı gerçekleştirildiğini tespit edip, o alanda gerekli önlemlerin alınmasını sağlayarak karbon emisyon miktarını düşürmeye gayret etmektir. Kurumlar için karbon emisyonunu işin kaynağında engellemek ya da azaltmak tercih edilen yöntem olmalı. Fakat bu inisiyatifler kurumlara yatırım amaçlı ve yüksek meblağlı ek maliyetler getireceğinden karbon ofsetleme ya da karbon ticareti gibi telafi amaçlı yöntemler daha çok tercih ediliyor. Karbon ofsetleme kurumların karbon emisyonu miktarını azaltmıyor, yaratılan emisyona karşılık sürdürülebilir çevre projelerini destekleyerek sebep olunan emisyonun başka yerde oluşmasını engelliyor. Karbon ticareti ise karbon emisyonu, regülasyon tarafından belirlenen sınırın üstünde kalan şirketin, bu sınırın altında kalan şirketle yaptığı ticarete verilen isim. Henüz Türkiye’de kurulu bir ticaret sistemi olmasa da Avrupa Birliği ülkelerinde bu yöntem aktif bir şekilde işliyor.
Karbon Ayak İzini Nasıl Azaltabiliriz?
Karbon ayak izini azaltmanın en etkili yöntemi bu sorunun kaynağına inmek ve bu noktada gerekli değişiklikleri yaparak karbon salımını azaltmak olmalı. Bu amaçla hem kurumlar hem de bireyler için sürdürülebilir yöntemler geliştirilmiş durumda. Var olan düzeni değiştirip daha sürdürülebilir tercihlerle hayata devam etmek, başlangıçta maliyetli gözükse de uzun vadede verimini insan yaşamının sağlıklı bir şekilde devamı noktasında gösterecek.
Bireyler karbon ayak izini azaltmak için ne yapabilir?
Daha küçük bir evde yaşamak ve evinize ısı yalıtımı yaptırmak, evi ısıtmak için jeotermal ya da diğer sürdürülebilir enerji kaynaklarını kullanmak.
Isıtma sistemi olarak ısı pompası tercih etmek. Evdeki ısıyı bir iki derece düşük tutmak.
Evde daha az elektrik tüketmek. Ev için elektriğin yenilenebilir kaynaklar tarafından üretilmesini sağlamak. Elektrikle çalışan cihazları A sınıfı, enerji tasarruflu modellerden seçmek. Kullanımda olmayan elektrikli cihazları tamamıyla kapalı tutmak, fişten çekmek. Makinaları dolmadan çalıştırmamak. Çamaşırları soğuk suda yıkamak. Kurutma makinesi yerine çamaşırları askıda kurutmak.
Bir yerden bir yere giderken yürümek ya da bisiklet kullanmak. İlla otomobil kullanmak gerekiyorsa otomobilin, sınıfının en iyisi modellerden biri olmasını sağlamak. Otomobilin lastiklerinin yeterince havasının olduğundan emin olmak. Otomobille paylaşımlı seyahatler gerçekleştirmek.
Eğer üretilen elektrik hidroelektrik santraller vasıtasıyla üretiliyorsa elektrikli otomobil tercih etmek de bir seçenek olabilir.
Aydınlatma amacıyla enerji tasarruflu led ampuller kullanmak. Gün ışığından daha verimli şekilde faydalanmak, gereksiz yere elektrikli aydınlatma kullanmamak.
Kişisel atık üretimini azaltmak, tekrar kullanma yöntemlerini uygulamak. Plastik, cam ve metal malzemelerin geri dönüşümünü sağlamak.
Alışverişleriniz esnasında bilinçli davranmak, gereksiz alışverişlerden kaçınmak, satın aldığınız ürünlerin karbon ayak izini, çevreye verdiği zararı göz önünde bulundurmak.
Kırmızı et tüketimini sınırlandırmak. Gıda israfından kaçınmak. Gıda atıklarını kompost yöntemiyle değerlendirmek, toprağa dönmesini sağlamak.
Uçak seyahatlerini sınırlamak, zorunlu değilse uçakla seyahat etmeyi tercih etmemek.
Finansal kurumlara yapılan yatırımlarla ilgili bilinçli olmak. Özellikle sigorta ve mortgage gibi ürünlerle elde edilen gelirler pek çok finansal kuruluş tarafından fosil yakıtların üretiminden sorumlu olan büyük şirketlere yönlendirilebiliyor. Bu konuda farkındalığı olan ve yenilenebilir enerji sistemlerine yatırım yapan finansal kuruluşları tercih etmeye özen gösterebilirsiniz.
Kurumlar karbon ayak izini azaltmak için ne yapabilir?
Enerji verimliliğini sağlamak amacıyla teknolojiden ve inovasyondan faydalanmak, gerekli yatırımları yapmak.
Fosil yakıtlardan çok hızlı bir şekilde uzaklaşarak yenilenebilir enerji sistemlerine yatırım yapmak, enerjiyi bu sistemlerden satın almak.
Kurumsal araç filolarında elektrikli araca geçmek. Şirket araçlarında bireysel kullanımı kaldırıp, paylaşımlı seyahat sistemine geçiş yapmak. Toplu taşıma sistemini kullanmayı teşvik etmek. Kurumsal seyahatleri minimum seviyede tutmak, aksi gerekmediği sürece çevrimiçi toplantılar yapmayı tercih etmek.
Kurum içinde atık miktarını minimuma indirecek önlemler almak. Var olan atıkların geri dönüştürülmek üzere ayrıştırılmasını ve ilgili atık sistemlerine dahil olmasını sağlamak.
Sürdürülebilir bir tedarik zinciri oluşturmak. Hammadde, ürün, hizmet tedariğinde karbon emisyonu düşük seçenekleri tercih etmek, çevresel etkileri gözeterek tercihte bulunmak.
Üretimde verimliliği artırmak adına yalın üretim sistemine geçiş yapmak, israf avcılığı yaparak tüm süreçlerde etkin verimlilik sağlamak, bütünsel bir yaklaşımla tüm üretim süreçlerini iyileştirmek.
Ürünleri sürdürülebilir ve geri dönüştürülebilir ambalajlarda son kullanıcıya ulaştırmak. Ambalaj hammaddelerini daha az kaynak tüketen, geri dönüştürülebilir malzemelerden seçmek.
Kurumun tüm paydaşlarını ve çalışanlarını sürdürülebilirlik konusunda bilinçlendirmek, karbon ayak izi düşük bir kurum oluşturmak konusunda herkesin inisiyatif almasını teşvik etmek.
Karbon ayak izini düşürmeye yönelik sorunun kaynağına dair adımların atılmasından sonra halen var olan karbon salımını telafi amacıyla yenilenebilir enerji kaynaklarına yatırım yapmak, orman alanlarını korumak ve artırmak adına girişimlerde bulunmak.
