Sürdürülebilirlik kavramının “zorunluluk” kategorisine ulaştığı günden beri “dönüşüm” kavramının temas ettiği tüm başlıklar paralel bir şekilde önemini artırıyor. Bunlardan biri olan geri dönüşüm de -ismiyle müsemma- atık durumundaki maddelerin tekrardan hayatın içine dahil edilmesi sürecini ifade etmesi bakımından oldukça değerli. Ve sürdürülebilirliğe omuz veren her tavırda olduğu gibi onu da topyekûn yapmak son derece kritik.
Gelin, “Nedir?” sorusunu merkeze alarak geri dönüşüm konusu tane tane anlatalım.
Geri Dönüşüm Nedir?
Geri dönüşüm; atık vasfına geçmiş malzemelerin toplanması, işlenmesi ve yeni ürünlere dönüştürülmesi sürecini kapsar. Tasarruf temelli bu sürecin önce çevresel, sonrasında ise ekonomik anlamda sayısız faydası var. Çevresel anlamdaki faydalarını şöyle aktarmak mümkün:
- Daha az tüketilmesine ön ayak olarak doğal kaynakları korur,
- Yeni bir ürün üretiminde kullanılacak enerjinin önüne geçerek enerji tasarrufu sağlar,
- Atıkların tekrar sisteme sokulması çöp yığınlarının oluşmasına engel olacağından çevre kirliliğini azaltır,
- Karbon salımının daha az olmasını sağlayarak iklim değişikliği ile mücadeleye omuz verir,
- Denizlerin, göllerin, nehirlerin çöplerle olan mücadelesi bitmeyen bir savaş gibi sürekli gözümüzün önünde. Geri dönüşüm, bu savaşta suyun yanında yer alır,
- Kimyasal atıkların ve diğer zararlı atıkların toprağa atılması sonucu oluşan toprak kirliliği geri dönüşüm sayesinde belirli bir düzeyde engellenebilir,
- Geri dönüşüm, yaşam alanlarını tehdit eden atıkları azaltarak doğal alanların ve habitatların korunmasına yardımcı olur,
- Tüketim alışkanlıklarının sürdürülebilir hâle gelmesi adına da geri dönüşüm son derece önemli bir yardımcı görevindedir.
Gelelim ekonomik faydalarına. Geri dönüşümün ekonomik faydalarını da şöyle sıralayabiliriz:
- Yeni hammadde ihtiyacının önüne geçeceğinden doğal kaynakların daha fazla kullanılmasına ket vurur,
- Yeni ve fazla sayıda geri dönüşüm tesisinin kurulacak olması yeni istihdam kapılarının açılması anlamına gelir,
- Yeni ürün üretimi olmayacağından enerji tasarrufu sağlar,
- Yeni ürünlerin üretiliyor olması yeni pazarlar doğurur,
- Çevrenin korunmasına sürdürülebilir bir katkı sunduğundan olası çevresel felaketlerin önüne geçerek oluşabilecek maliyeti bertaraf eder.
Geri Dönüşüm Nasıl Yapılır?
Geri dönüşümün kendini tam anlamıyla gerçekleştirmesi için; bireylerin, toplumların, yerel yönetimlerin, sivil toplum kuruluşlarının kısacası toplumun sosyal ve idari yönden tüm birimlerinin geri dönüşümü hayatın akışına sokması gerekir.
Geri dönüşümün nasıl yapılacağına geçmeden önce de aslında atıkların ne olduğunu belirli bir kategoride vermek iyi olacaktır.
–Kağıt ve Karton: Gazeteler, dergiler, karton kutular, ambalajlar, ofis kağıtları.
–Plastik: Şişeler, ambalajlar, poşetler, plastik kutular.
–Cam: Şişeler, kavanozlar, cam ambalajlar.
–Metal: Alüminyum kutular, kutu içeren ürünler (örneğin içecek kutuları), metal kutular, çelik ürünler.
–Organik Atıklar: Mutfak atıkları, sebze meyve kabukları, kahve telvesi, organik maddeler.
–Elektronik Atıklar: Eski telefonlar, bilgisayarlar, televizyonlar gibi elektronik cihazlar.
–Tehlikeli Atıklar: Piller, pil içerikli ürünler, boya kutuları, kimyasal maddeler gibi özel işleme gerektiren atıklar.
Geri dönüşüm nasıl yapılır sorusuna “ilk adım” olarak verilecek cevap, ayrıştırmanın iyi yapılması. İkinci adım ise bazı atıklar için “temizleme” detayını devreye sokmak. Şöyle ki, plastik şişeleri ve cam şişeleri yıkayarak temizlediğimizde geri dönüşüm sürecinde istenmeyen kirlerin malzemelere zarar vermesini engelleriz. Yine etiketleri ve kapakları çıkarmak, geri dönüşümün verimli olmasını sağlar.
İçinde yaşadığımız ortamlarda geri dönüşüm kutularını bulundurmak da son derece önemli. Çöplerimizi ilgili kutulara attığımızda, farklı tesislere gidecek olmasından ötürü, sürecin hızlanmasına yardım etmiş oluruz.
Bundan sonrası işin tesis boyutudur. Belediyeler ya da özel geri dönüşüm şirketleri belirli aralıklarla atık toplama ve tesise taşıma işlemini yürütür. Her atık kendi tesisinde işleme tabi tutulur. Süreç şöyle işler:
Ayırma: Atıklar, türlerine göre ayrılır; plastik, kağıt, metal, cam vb.
Temizlik: Atıklar iyice temizlenir.
İşleme: Geri dönüştürülebilir malzemeler işlenir. Cam, cam kırıkları hâline getirilir, plastikler eritilerek yeniden şekillendirilir, kağıtlar yeniden preslenir gibi.
Yeni Ürünler Üretme: İşlenen malzemeler, yeni ürünlere dönüştürülür.
Şu ek bilgiyi vermeden bu bahsi kapatmayalım: Bazı atıklar, tehlikeli atık kategorisindedir (pil, elektronik atık vb.) ve bunlar özel bir şekilde işlenir. Bu atıklar geri dönüşüm tesislerinde değil de tehlikeli atık işleme tesislerinde işlem görür.
Tesislerde işlenen ve geri dönüştürülen malzemeler fabrikalarda yeni ürün formuna getirilir. Daha sonra da tüketiciye sunulmak üzere pazara sokulur. Geri dönüştürülmüş malzemelerle üretilen bu ürünler genellikle sürdürülebilir ve çevre dostu ürünler olarak pazarlanır. Bu detay, çevre bilincine sahip tüketiciler nezdinde fazlasıyla karşılık bulur.
Geri Dönüşüm Yöntemleri Nelerdir?
Geri dönüşüm için uygulanan yöntemler atığın cinsine göre değişiyor. Birkaç farklı başlık altında toplanan bu yöntemleri şöyle verebiliriz:
Mekanik geri dönüşüm: Malzemelerin fiziksel işlemler kategorisinde olan kesme, ezme, öğütme, presleme gibi yöntemlerle yeniden kullanılabilir hâle getirilmesidir. Dört ayrı başlıkta bu yöntem kullanılır.
- Plastiklerin yıkanma, küçük parçalara ayırma ve eritilme işlemlerinin ardından yeni bir ürüne dönüştürülmesini kapsayan plastik geri dönüşüm,
- Kağıtların öğütülme, suyla karıştırılarak hamura dönüştürülme ve preslenerek yeni bir ürüne dönüştürülmesini kapsayan kağıt geri dönüşüm,
- Camın eritilerek yeniden şekillendirilmesini kapsayan cam geri dönüşümü,
- Metallerin yüksek sıcaklıklarda eritilerek yeni ürünlere dönüştürülmesini kapsayan metal geri dönüşüm.
Kimyasal geri dönüşüm: Plastik ve yağların kimyasal yöntemlerle yeniden kullanılabilir maddelere dönüştürülmesinde kullanılan yöntemleri kapsar.
Biyolojik geri dönüşüm: Gıda atıkları, bitki atıkları, yapraklar gibi organik atık kategorisindeki atıkların mikroorganizmalar yardımıyla ayrıştırılarak doğal gübreler ve kompostlara dönüştürülmesi işlemidir.
Ergiyerek geri dönüşüm: Metal (alüminyum, çelik, bakır) ve cam gibi malzemeler yüksek sıcaklıklarda eritilerek tekrar kullanılabilir hâle getirilebilir. Kaynakların verimli kullanılmasını ve enerji tasarrufunu sağlar.
Elektronik atık geri dönüşümü: Elektronik atıklar, özel makinelerle ayrıştırılarak bazı metaller (altın, gümüş, bakır gibi) olarak geri kazanılır.
Geri Dönüşüm ile Sıfır Atık Arasındaki Fark Nedir?
Bir kavram kargaşası olarak geri dönüşüm ve sıfır atık kavramları kimi zaman birbiriyle karıştırılabiliyor. Ancak aralarında keskin bir fark var. Şöyle ki geri dönüşüm, mevcut atıkları yeniden işleyerek tekrar kullanılabilir hâle getirmek için uygulanan bir yöntemdir. Sıfır atığı da şöyle tanımlayalım: Atık üretimini tamamen engellemeye yönelik bir yaklaşım olan sıfır atık, daha geniş bir yaşam tarzı değişikliği gerektirir. Sıfır atık bir hedefi ifade eder ve geri dönüşüm tek başına bu hedefin yerine getirilmesi için yeterli değildir. Sıfır atık; atıkların tamamen önlenmesi için tasarruf etme, ürünlerin daha uzun süre kullanılması, yeniden kullanım, kompost yapma ve geri dönüşüm gibi stratejileri içeren geniş kapsamlı bir süreçtir.
